Rusiya elmi və ideoloji dairələrində son zamanlar türk dünyasının yüksəlişi ilə bağlı açıq narahatlıq hiss olunur. Bu narahatlıq xüsusilə Rusiya–Slavyan Tədqiqatları İnstitutunun direktoru Aleksandr Burenkovun “MDB məkanında pantürkizm güclənir” adlı məqaləsində özünü aydın göstərir. O, türk dövlətlərində tarix dərsliklərinin “yenidən yazılmasından” və rusofob nəsil formalaşmasından danışaraq, bu prosesi Moskva üçün “ideoloji təhlükə” kimi qiymətləndirir.

Burenkovun narahatlığının kökündə bir həqiqət dayanır: artıq postsovet məkanında tarix sovet prizmasından deyil, milli və regional baxışdan yazılır. Azərbaycan, Qazaxıstan, Qırğızıstan kimi ölkələrdə yeni nəsil Rusiya imperiyasını “işğalçı” və “kolonial güc” kimi tanıyır. Bu, təbii bir tarixi korreksiyadır — əsrin əvvəlində zorla susdurulmuş yaddaş indi bərpa olunur

TÜRKSOY və mədəni diplomatiyanın yeni mərhələsi

Burenkov məqaləsində TÜRKSOY və Türk Akademiyasını “pantürk ideologiyasının mərkəzi platformaları” adlandırır. Onun fikrincə, bu təşkilatlar sadəcə mədəni əməkdaşlıqla kifayətlənmir, həm də türk xalqlarının ortaq ideoloji məkanını formalaşdırır. Əslində isə bu, imperiya düşüncəsindən azad olan xalqların mədəni inteqrasiyasıdır.

Türk Dövlətləri Təşkilatının (TDT) iqtisadi, siyasi və mədəni sahələrdə artan fəaliyyəti göstərir ki, türk respublikaları artıq bir-birindən ayrı dövlətlər deyil, ortaq tarixi və kimliyi paylaşan bir mədəni ailənin üzvləridir. 2024-cü ilin sentyabrında Səmərqənddə imzalanan kino-media platforması memorandumu da bu birliyin təzahürlərindən biridir.

Türk serialları – mədəni silah, yoxsa ideoloji intibah?

Rusiya ideoloqunun xüsusi vurğuladığı bir məsələ də Türkiyə seriallarıdır. Onun fikrincə, bu seriallar artıq sadəcə əyləncə deyil, “Böyük Turan” ideyasının ideoloji daşıyıcısına çevrilib. Doğrudan da, Türkiyə kino sənayesi son onillikdə təkcə estetik deyil, həm də mənəvi təsir gücü qazanıb.

Türk serialları 170-dən çox ölkədə yayımlanır və 700 milyondan çox tamaşaçıya çatır. Bu ekran əsərlərində ailə dəyərləri, milli qürur, tarixi ədalət və azadlıq arzusu ön plana çıxır. Bu isə təbii şəkildə türk xalqları arasında mədəni yaxınlaşma yaradır. Başqa sözlə, bu seriallar “ideoloji silah” deyil, özünüifadə vasitəsidir — mədəni diplomatiyanın ən yumşaq, amma ən təsirli forması.

Slavyan çöküşü fonunda Türk yüksəlişi

Rus ideoloqlarının “pantürkizm” adlandırdığı proses əslində türk xalqlarının öz kimliyinə qayıdışıdır. Bu, nə Rusiyaya qarşı yönəlmiş düşmənçilikdir, nə də ideoloji ekspansiya. Sadəcə, tarixdə uzun müddət susdurulmuş səsin yenidən eşidilməsidir.

Bugünkü Avrasiya məkanında yeni tarixi qanunauyğunluq formalaşır: slavyan təsirinin azalması fonunda türk mədəni və ideoloji yüksəlişi baş verir. Bu yüksəlişin kökündə siyasi ambisiya deyil, mədəni özünüdərk dayanır.

Rusiya isə bu prosesə “təhlükə” kimi baxmaqla səhv edir. Çünki türk inteqrasiyası Rusiyanı dağıtmaq üçün yox, regionda bərabərlik və tarazlıq prinsiplərinə əsaslanan yeni əməkdaşlıq modeli qurmaq üçündür.

Aleksandr Burenkovun məqaləsi bir reallığı təsdiqləyir: Moskva artıq prosesləri idarə etmir, sadəcə müşahidə edir. Türk dünyasının mədəni oyanışı dayandırıla bilməz, çünki bu, tarixi ədalətin bərpasıdır.

Pantürkizm deyə qorxulan ideya əslində pantərəqqidir — yəni türkün özü olaraq yüksəlişi.

Və bəli, tarix göstərir: qorxunun da əcələ faydası yoxdur.

Rəfail Eminov

Gundemxeber.com