İnsanların çətinlik və böhran dövrlərində dinə daha çox yönəlməsi, həyatları sabit və problemsiz olduqda isə dini məsələlərə maraqlarının azalması cəmiyyətdə tez-tez müşahidə olunan hallardan biridir. Xüsusilə xəstəlik, maddi sıxıntı, ailə problemləri, itki və digər ağır həyat hadisələri zamanı insanların mənəvi dayağa və təsəlliyə ehtiyacı artır. Bu zaman dini inanclar insanlara ümid, səbir və yaşanan çətinliklərin öhdəsindən gəlmək üçün mənəvi dəstək verə bilər. Digər tərəfdən, həyat şəraiti yaxşılaşdıqda və insan gündəlik problemlərdən uzaq olduqda dini məsələlərə marağın azalması da diqqət çəkir.

Bəs insanların çətinlik zamanı dinə daha çox yönəlməsinin əsas səbəbləri nələrdir? İnsan niyə məhz böhran anlarında mənəvi dayağa daha çox ehtiyac duyur? Həyatın rahat dövrlərində dini marağın azalması nə ilə bağlıdır və bu, insanın dini inancının səmimiliyi haqqında fikir söyləməyə əsas verirmi?

Mövzu ilə bağlı Demokrat.az-a açıqlamasında ictimai xadim, araşdırmaçı Hacı Rahim İsmayılov bildirib ki, insanın dinə münasibətində ən çox diqqət çəkən məsələlərdən biri bəzi insanların həyatlarında ciddi problem, xəstəlik, maddi sıxıntı, ailə problemi, itki və ya başqa bir sarsıntı ilə qarşılaşdıqda Allaha daha çox üz tutmasıdır.

Onun sözlərinə görə, həyatları qaydasında, maddi imkanları yaxşı, sağlamlıqları yerində və problemləri az olduğu zaman bəzi insanların dini məsələlərə maraqları zəifləyir:

“Əslində, bu, insanın xarakteri, psixologiyası və həyata baxışı ilə bağlı çox dərin məsələdir. İnsan çətinlik zamanı öz gücünün məhdud olduğunu anlayır. Rahat yaşayanda isə bəzən öz gücünü olduğundan artıq qiymətləndirir.

İşinin olması, pulunun olması, sağlamlığı, ailəsinin yanında olması, sosial mövqeyi və gündəlik problemlərinin həll olunması insanda belə bir düşüncə yarada bilər: “Mən hər şeyin öhdəsindən özüm gələ bilərəm”. Amma həyat gözlənilməz hadisə ilə insanın qarşısına çıxdıqda bu illüziya sarsılır.

İnsan anlayır ki, nə qədər imkanlı olsa da, hər şey onun nəzarətində deyil. Bəzən bir telefon zəngi, bir həkim müayinəsinin nəticəsi, bir qəza, yaxın insanın itkisi, işin itirilməsi və ya ailədə yaranan problem insanın bütün düşüncə sistemini dəyişə bilir. Belə vəziyyətdə insan öz daxilində daha böyük bir gücə ehtiyac hiss edir.

İslam dünyagörüşündə də insanın Allaha üz tutması yalnız çətinlik vaxtına aid edilmir. İnsan həm nemət zamanı şükür etməli, həm də çətinlik zamanı səbir və təvəkkül göstərməlidir. Bəs niyə rahatlıqda insan dini unudur? Çünki insanın ən böyük sınaqlarından biri bəzən çətinlik yox, rahatlıqdır.

Çətinlik insanı düşündürür, rahatlıq isə bəzən insanı unutqan edir. İnsan xəstə olanda sağlamlığın qiymətini daha yaxşı anlayır. Pulunu itirəndə maddi imkanlarının əhəmiyyətini başa düşür. Yaxınını itirəndə onun dəyərini daha dərindən hiss edir.

Amma sağlam olanda sağlamlığın, ailəsi yanında olanda ailəsinin, ruzisi bol olanda ruzinin qədrini hər zaman eyni səviyyədə hiss etmir. Bu, insan psixologiyasının təbii xüsusiyyətlərindən biridir. İnsan ehtiyac duyanda daha çox düşünür.

Məsələnin psixoloji tərəfi də var. İnsan gündəlik həyatda minlərlə məsələ ilə məşğul olur: iş, pul, ailə, telefon, sosial media, əyləncə, gələcək planları və s. Bütün bunlar insanın diqqətini özündən və daxili dünyasından uzaqlaşdıra bilir. Lakin ciddi problem yarandıqda insan dayanır və özünə sual verir: “Mən kiməm?”, “Nə üçün yaşayıram?”, “Bu hadisənin mənası nədir?”, “Mənim gücüm hara qədər çatır?”, “Sabah nə olacaq?” Bu suallar insanı istər-istəməz mənəviyyata və dinə yaxınlaşdıra bilir.

Amma burada mühüm bir fərq var. Məncə, dinə yalnız çətinlik zamanı sığınacaq kimi yanaşmaq düzgün deyil. Çünki din yalnız insanın problemi həll etmək üçün müraciət etdiyi bir “son qapı” olmamalıdır.

Din insanın həyat tərzi və mənəvi istiqaməti olmalıdır. İnsan xəstələnəndə Allahı xatırlayıb sağalandan sonra unutursa, bu, tam mənəvi münasibət deyil. İnsan borca düşəndə dua edib borcdan çıxdıqdan sonra əvvəlki həyatına qayıdırsa, burada insanın Allahla münasibətində yalnız ehtiyac üzərində qurulmuş bir bağlılıq yaranır.

Əlbəttə, insanın çətinlik zamanı Allaha üz tutması özü pis hadisə deyil. Əksinə, bəzən insanın həyatındakı ən böyük mənəvi dönüş məhz bir sınaqdan sonra başlayır. Əsas məsələ insanın çətinlik bitdikdən sonra da həmin mənəvi oyanışı qoruyub saxlamasıdır.

Din yalnız “problem həll edən vasitə” deyil. İnsanın Allaha münasibəti yalnız qorxu və ehtiyac üzərində qurulmur. İnsan nemətə görə şükür etməli, çətinlikdə səbir etməli, haqqı qorumaq üçün məsuliyyət daşımalı, insanlara yaxşılıq etməli, ədalətli olmalı, öz nəfsini tərbiyə etməli və sahib olduqlarının qədrini bilməlidir.

Yəni din insanın yalnız məsciddəki həyatı deyil, bütün həyatıdır. İşdə dürüst olmaq da dindir. Ailəyə yaxşı münasibət də dindir. Yetimə, kasıba, xəstəyə yardım etmək də dindir. Haqq yeməmək, başqasının haqqına girməmək də mənəvi məsuliyyətdir. Vətənə və cəmiyyətə faydalı olmaq da insanın mənəvi məsuliyyətlərindən biridir.

Bəzən insan dini yox, çıxış yolunu axtarır. Çətinlik zamanı insanın dinə yönəlməsinin başqa bir səbəbi də var. Bəzən insan əslində dini araşdırmaqdan əvvəl ümid axtarır. Çünki insanın ümidi qırıldıqda həyat çox ağır görünür. Din isə insana bu çətinliyin həyatının sonu olmadığını xatırlada bilər.

Bu düşüncə insanın psixoloji vəziyyətinə ciddi təsir göstərə bilər. İnsan dua edir, namaz qılır, Quran oxuyur, dini söhbətlərə qulaq asır və daxilində bir rahatlıq tapır. Bu rahatlıq problemi dərhal aradan qaldırmaya bilər, amma insanın problemlə mübarizə aparmaq gücünü artıra, ona gərginlikdən çıxış yolu görməyə kömək edə bilər.

Bəs niyə bəzi insanlar problem həll olunandan sonra yenidən uzaqlaşırlar? Çünki onların dinlə münasibəti bəzən ehtiyac münasibəti səviyyəsində qalır.

Məsələn: “Allahım, mənə iş ver”, “Allahım, xəstəliyimi sağalt”, “Allahım, borcumu qaytarmağa kömək et”, “Allahım, ailə problemimi həll et”. Problem həll olunur və bəzi insanların duası da azalır.

Halbuki daha yetkin dini düşüncə belə olmalıdır: “Allahım, mənə verdiyin nemət üçün Sənə şükür edirəm və bu neməti necə düzgün istifadə etməli olduğumu da mənə göstər”.

Bu artıq başqa səviyyədir. Rahatlıq da imtahandır. İnsanların çoxu imtahan deyəndə yalnız xəstəlik, yoxsulluq, müharibə və çətinliyi düşünür. Halbuki var-dövlət də imtahandır. Sağlamlıq da imtahandır. Mövqe də imtahandır. Pul da imtahandır. Ailə də imtahandır. Hətta insanın sahib olduğu nüfuz və şöhrət də imtahandır.

Əgər insan yoxsulluqda səbirli, var-dövlətdə isə ədalətli ola bilirsə, bu, daha böyük mənəvi göstəricidir. Çünki yoxsul insanın səbir etməsi çətin olduğu kimi, varlı insanın da sahib olduğu imkanların içində özünü itirməməsi çətindir.

Məncə, əsl dindarlıq burada başlayır. İnsan yalnız ağlayanda Allahı xatırlamamalıdır. Güləndə də xatırlamalıdır. Yalnız xəstəxanada dua etməməlidir. Sağlam olduğu zaman da dua etməlidir. Yalnız işsiz qalanda halal ruzi haqqında düşünməməlidir. İşi və qazancı olduğu zaman da halal-haram məsələsinə diqqət etməlidir.

Yalnız ölüm qarşısında həyatın mənasını düşünməməlidir. Sağlam və rahat günlərində də həyatının mənası haqqında düşünməlidir.

İslam kamillikdir. Tarixə baxdıqda görürük ki, Peyğəmbər və imamların insan üçün verdiyi mühüm mesajlardan biri də məhz budur: insanın Allahla münasibəti hadisədən-hadisəyə dəyişən münasibət olmamalıdır. İnsan rahatlıqda Allaha ehtiyacını unutmamalıdır.

Hacı Rahim İsmayılov qeyd edib ki, bu məsələyə ictimai mövqedən yanaşdıqda onun cəmiyyət üçün də mühüm əhəmiyyət daşıdığını düşünür:

“Çünki insanın mənəvi dünyası zəiflədikdə bunun nəticəsi yalnız onun şəxsi həyatında görünmür. Bu, ailədə, cəmiyyətdə, insan münasibətlərində, iş həyatında və gənclərin davranışında da özünü göstərə bilər.

Əgər insanın mənəvi dəyərləri yalnız çətin günlər üçün lazımdırsa, rahat günlərdə başqasının haqqını tapdalamağı, yalan danışmağı, insanları aldatmağı və ədalətsiz davranmağı özünə haqq qazandıra bilər.

Halbuki əsl mənəviyyat insanın heç kim görmədiyi zaman da düzgün davranmasıdır. İnsan çətinlikdə Allaha daha çox yaxınlaşır, çünki çətinlik ona öz acizliyini, həyatın faniliyini və hər şeyin insanın nəzarətində olmadığını xatırladır. Rahatlıq isə bəzən insana öz imkanlarına həddindən artıq güvənmək hissi verə bilər.

Amma insanın mənəvi inkişafının ən yüksək mərhələsi odur ki, o, Allaha yalnız ehtiyac duyduğu üçün deyil, həqiqəti dərk etdiyi üçün yaxın olsun.

Çətinlik insanı Allaha gətirirsə, bu, böyük fürsətdir. Amma çətinlik keçdikdən sonra Allahı unutmamaq daha böyük imtahandır. Çünki insanın əsl xarakteri yalnız çətin gündə necə davrandığı ilə deyil, rahat gündə necə yaşadığı ilə də ölçülür.

Mənim fikrimcə, insanlığın ən gözəl forması insanın həm çətinlikdə Allaha sığınması, həm də rahatlıqda Allahın verdiyi nemətlərin qədrini bilərək onları insanlara xidmətə yönəltməsidir.

Bu baxımdan din insanın yalnız “Allahım, mənə kömək et” deməsi deyil. Həm də “Allahım, mənə verdiklərinlə mən kimə kömək edə bilərəm?” sualını verə bilməsidir. Məhz bu zaman din insanın yalnız çətin gününün təsəllisi yox, bütün həyatının mənəvi istiqamətinə çevrilir”.

Nuray Paşşanlı

Gundemxebr.org