Nüvə silahı sadəcə bir fon halına gəlib: əsl mübarizə ticarət yolları və resurslar üzərində gedir

 Son illərdə Donald Trampın siyasətinin ABŞ-ın münaqişəyə yanaşmasını dəyişdirdiyi aydın oldu. Bu gün Amerika üçün birbaşa mübarizə aparmaqdansa, mənfəət əldə etmək və nəzarət etmək daha sərfəlidir - tariflər, sanksiyalar, nəqliyyat dəhlizlərinin blokadası və mal və resursların axınının idarə olunması yolu ilə. Müharibə çox bahalı və riskli hala gəlib, iqtisadi təzyiq isə daha təsirli olur. Əslində ABŞ dövlətləri tabe etməyin yeni bir yolunu tapıb: tanklar və bombardmanlar vasitəsilə deyil, gömrük maneələri, logistika mərkəzləri və neft, qaz və malların kimə, hara və hansı marşrutlarla tədarük edilə biləcəyi üzərində nəzarət vasitəsilə.

ABŞ və İran arasındakı qarşıdurmaya məhz bu məntiq daxilində baxılmalıdır. Söhbət nüvə proqramı, təhdidlər və ya ideologiyadan getmir, əksinə, əsas Avrasiya marşrutları üzərində nəzarət uğrunda mübarizədən gedir. Bu sxemdə İran "sivilizasiyanın düşməni" deyil, Asiya ilə Avropa arasında alternativ ticarət yollarını bağlamağın mümkün olmadığı bir mərkəzdir. Qalan hər şey ictimaiyyət üçün sadəcə rahat izahatdır.

Bu yanaşma təkcə Yaxın Şərqdə deyil, həm də ABŞ-ın Çin, Rusiya, Venesuela və bir neçə Avrasiya ölkəsi ilə münasibətlərində özünü göstərir. Bütün bu hallarda ortaq bir məntiq özünü göstərir: ərazinin ələ keçirilməsi və ya rejim dəyişikliyi özlüyündə bir məqsəd kimi deyil, əsas iqtisadi yolların və resursların xarici nəzarət altına alındığı idarə olunan asılılıqlar sisteminin formalaşmasını.

İranın səsləndirilən problemi

İrana gəldikdə, ABŞ-ın rəsmi ritorikası üç amil ətrafında qurulub: onun nüvə proqramı, raket potensialı və HƏMAS və “Hizbullah” da daxil olmaqla proksi strukturlara dəstəyi. Bu amillər realdır və regional təhlükəsizliyə təhdid yaradır, lakin onlar Tehrana təzyiqin miqyasını tam izah etmir. Xüsusən də Vaşinqtonun yeni böyük müharibəyə qoşulmaqdan çəkindiyini bəyan etməsi nəzərə alınmaqla.

Münaqişənin əsas məntiqini anlamaq üçün hərbi-siyasi gündəmdən kənara çıxmaq və İranı qlobal geoiqtisadi rəqabət kontekstində nəzərdən keçirmək lazımdır.

Neft - stimullaşdırıcı vasitə

İran qlobal enerji sektorunda əsas mövqe tutur. OPEC-in məlumatına görə, ölkənin təsdiqlənmiş neft ehtiyatları təxminən 208,6 milyard barel təşkil edir ki, bu da qlobal ehtiyatların təxminən 13 faizinə bərabərdir. Bu, İranı neft bazarının ən böyük potensial oyunçularından birinə çevirir. Sanksiyalar altında belə, ölkə gündə 3 milyon bareldən çox istehsalı saxlayır və əsasən Çinə gündə 1,3-1,6 milyon barel ixrac edir. Bu təchizatlar əhəmiyyətli endirimlə həyata keçirilir ki, bu da Çinə qiymət üstünlüyü verir və ABŞ sanksiyalarının effektivliyini azaldır. Lakin təkcə enerji amili İranın əhəmiyyətini tükəndirmir. Qlobal iqtisadiyyat transformasiya etdikcə, getdikcə daha çox resurslar deyil, onların çatdırılma marşrutları rol oynayır. Satıcı və alıcının kim olması vacib deyil - vacib olan tədarükü kimin idarə etməsidir.

Qlobal rəqabət tədricən nəqliyyat dəhlizlərinin sabitliyi uğrunda mübarizəyə keçir. Bu proses dəniz logistika böhranı fonunda kəskin şəkildə sürətlənib. 2023-cü ilin sonlarından etibarən Qırmızı dənizdə və Süveyş kanalında vəziyyət əsas qlobal ticarət marşrutlarından birini faktiki olaraq pozub. Ticarət gəmilərinə hücumlar, artan sığorta haqları və təhlükəsizlik təhdidləri bir çox gəmiçilik şirkətini Süveyş kanalı vasitəsilə ənənəvi Asiya-Avropa marşrutundan imtina etməyə məcbur edib.

Böhrandan əvvəl Çindən malların Süveyş kanalı vasitəsilə Avropa limanlarına daşınması orta hesabla 25-30 gün çəkirdi. Vəziyyət pisləşdikdən sonra daşımaların əhəmiyyətli bir hissəsi Afrika ətrafında, Ümid burnu vasitəsilə yönləndirildi və çatdırılma müddətləri 35-40 günə qədər,  xərcləri isə əhəmiyyətli dərəcədə artırdı. Beləliklə, əvvəllər etibarlı və ucuz hesab edilən dəniz logistikası, yerli münaqişələrdən və qeyri-sabit bölgələrdən asılı olaraq qlobal iqtisadiyyatın həssas bir elementinə çevrildi.

Çin-Rusiya "İpək Yolu"

Bu fonda Avrasiyada alternativ quru və birləşdirilmiş marşrutlar tamamilə yeni bir əhəmiyyət kəsb etdi. Bunlara Şimal Dəniz Yolu, Orta Dəhliz - sözdə “Yeni İpək Yolu” və Rusiya-İran Şimal-Cənub Nəqliyyat Dəhlizi daxildir.

Şimal Dəniz Yolu Çindən Avropaya malların orta hesabla 18-23 gün ərzində, əlverişli buz şəraitində və buzqıran gəmi müşayiəti ilə çatdırılmasına imkan verir ki, bu da Süveyş kanalı vasitəsilə edilən yük daşımalarından ən azı üçdə bir dəfə daha sürətlidir.

Çin Qazaxıstan, Xəzər dənizi və Azərbaycan üzərindən Avropaya tranzitini fəal şəkildə inkişaf etdirir. Söhbət Çini Avropa ilə birləşdirən, Rusiyanı keçərək Qazaxıstan, Xəzər dənizi, Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyədən keçən Orta Dəhlizdən (TransXəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutu, TITR) gedir. Bu marşrut yüksək texnologiyalı və zamana həssas sənaye sahələri üçün təchizat iqtisadiyyatını kökündən dəyişdirərək, yüklərin orta hesabla 10-12 gün ərzində çatdırılmasına imkan verir.

Eyni zamanda, Rusiyanın şimal-qərbini Xəzər dənizi vasitəsilə İranla birləşdirən Şimal-Cənub Dəhlizi də inkişaf edir. Rusiyanın Baltik dənizi limanlarından Fars körfəzindəki İranın Şəhid Rəcai limanına gediş cəmi 5-7 gün çəkir və Asiyaya - Hindistan və Çinin əsas istehlak bazarlarına bir növ "pəncərə"yə çevrilir.

Birlikdə götürüldükdə, bu marşrutlar alternativ logistika sistemini təşkil edir və Avrasiya ticarətinin əhəmiyyətli bir hissəsini ABŞ və müttəfiqləri tərəfindən idarə olunan ənənəvi dəniz yollarından çıxarır. Bu marşrutların tam istismarı və tutumu həm Süveyş kanalı vasitəsilə, həm də xüsusilə Afrikadan yan keçməklə Çindən Avropa dəniz yük daşımalarının iqtisadi cəhətdən davamlılığını təsirli şəkildə sarsıdır.

ABŞ strategiyası: nəqliyyat marşrutlarının bloklanması

Vaşinqtonun strateji narahatlıqları məhz bu kontekstdə aydın olur. ABŞ və Avropa Rusiyanın əsas dəniz çıxışları - Baltik dənizi, Bosfor vasitəsilə Qara dəniz və şimal dəniz yollarının bir hissəsi üzərində nəzarəti saxlayır. Bu, ABŞ-ın Rusiya və Çinin Avropaya çıxışı olan Şimal Dəniz Yolu üzərində qismən nəzarətinin bir hissəsi olaraq Qrenlandiyadakı mövcudluğunu gücləndirmək cəhdləri ilə izah olunur. Lakin Qafqaz, Xəzər dənizi və İran vasitəsilə quru və birləşdirilmiş dəhlizlər bu nəzarəti sarsıdır.

Cənubi Qafqaz, xüsusən də Azərbaycan bu logistika arxitekturasının mərkəzi mərkəzinə çevrilir. Həm Avropaya gedən Çin marşrutu, həm də Rusiyanın Şimal-Cənub Dəhlizinin potensial qolları onun ərazisindən keçir. Bu sistemdə Azərbaycan sadəcə tranzit ölkə kimi deyil, həm də tam hüquqlu logistika mərkəzi kimi çıxış edir, yük daşınması, gömrük prosedurları və Türkiyə və Avropa bazarlarına çıxışı təmin edir.

Bu amil ABŞ-ın Azərbaycana və Qazaxıstana diqqətini artırır. Diplomatik fəaliyyət, Vaşinqtona yüksək səviyyəli dəvətlər, investisiya və çərçivə müqavilələrinin imzalanması və ABŞ-dan birbaşa öhdəliklər nəzərdə tutmayan, lakin tərəfdaşlarının siyasi statusunu artıran müxtəlif beynəlxalq təşəbbüslərə və formatlara daxil edilməsi bu ölkələri Qərbin təsiri altında infrastruktur sisteminə tədricən inteqrasiya etməyə yönəldir.

Bu strategiya Vaşinqtona Qərb qaydalarına və gözləntilərinə yönəlmiş idarəetmə və iqtisadi qrupların sadiq təbəqəsini yetişdirməyə imkan verir. Nəticədə, məhz elit konsensus və xarici legitimləşdirmə yolu ilə ABŞ-ın bölgədəki əsas nəqliyyat və logistika marşrutları üzərində tədricən nəzarəti ələ keçirməsi üçün şərait yaradılır. Bunlar dövlətlərin özlərinin suveren qərarlarıdır, lakin praktikada strateji infrastruktur layihələri birbaşa inzibati və ya hərbi müdaxiləyə ehtiyac olmadan Amerika tərəfinin müəyyən etdiyi maraqlara və standartlara uyğunlaşdırılmağa başlayır.

Bu kontekstdə, ABŞ-ın fəal və məqsədyönlü iştirakı ilə Ermənistan və Azərbaycan arasında razılaşma xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Amerika tərəfi özünü vasitəçiliklə məhdudlaşdırmadı; o faktiki olaraq Ermənistanda Azərbaycanla sülh bağlamaq və Ermənistan ərazisindən nəqliyyat yollarını açmaq üçün siyasi qərar qəbul etməyə təkan verdi. Bunun əsas nəticəsi Zəngəzur dəhlizinin - təxminən 40-50 kilometr uzunluğunda olan və idarəetməsi və istismarı 90 il müddətinə ABŞ-a bağlı qurumlara veriləcək hissənin açılması oldu ki, bu da özlüyündə təklif olunan nəzarətin mahiyyətini göstərir. Əslində Ermənistandakı bu qısa hissəni nəzarətdə saxlayan "Tramp marşrutu" adlanan yol, Çinin Avropaya aparan Orta Dəhlizinin təxminən 7000 kilometrlik hissəsində bir növ "xarici gömrük"dür.

Nəticədə, Avrasiya quru yolunun əsas qolu xarici siyasi və korporativ təsir altında kritik bir qovşağa bağlıdır və bu da ABŞ-a rəsmi olaraq birbaşa nəzarət elan etmədən Mərkəzi Asiyadan Avropa bazarlarına qədər bütün logistika zəncirinə təsir göstərməyə imkan verir.

Növbəti məntiqi addım İranın əsas əlaqəsi olaraq qaldığı Rusiyanın Şimal-Cənub Nəqliyyat Dəhlizi üzərində oxşar nəzarət yaratmaq cəhdidir. Bu marşrutun Rusiyadan İrana üç əsas variantı var: Azərbaycan vasitəsilə, Qazaxıstan vasitəsilə və Xəzər dənizi vasitəsilə. Əslində iki quru hissəsi artıq müxtəlif dərəcələrdə Amerikanın siyasi və infrastruktur təsir zonasındadır. Nisbi muxtariyyəti saxlayan yeganə yol Xəzər yolu olaraq qalır. Bu şəraitdə İrana təzyiq regional siyasətin təcrid olunmuş elementi olmaqdan çıxır və Avrasiya nəqliyyat dəhlizindəki son nəzarətsiz əlaqəni bloklamağa yönəlmiş sistemli tədbir xarakteri daşıyır.

ABŞ-ın İranda və ondan kənarda nəqliyyat problemi

Məhz buna görə də İrana təzyiq nüvə proqramı, insan hüquqları və ya digər məsələlərdən daha genişdir.

Regional təhlükəsizlik. Bu mövzular yalnız siyasi və mediada müzakirəyə xidmət edir. ABŞ-ın əsl marağı enerji və nəqliyyat axınlarının idarə olunmasına yönəlib. İrana nəzarət etmək və ya neytrallaşdırmaq Vaşinqtona sanksiyalı neft tədarükünü Çinə məhdudlaşdırmağa, alternativ Avrasiya marşrutları üzərində təsir gücü əldə etməyə və Qərb donanmalarının nəzarəti altında dəniz logistikasının dominantlığını qorumağa imkan verir.

Amerika xarici siyasət təcrübəsi göstərir ki, dövlətlərin daxili strukturu, korrupsiya səviyyəsi, insan hüquqlarının vəziyyəti və ya siyasi rejimin təbiəti əsas iqtisadi təsir gücü xarici nəzarət altına alındığı anda əhəmiyyətini itirir. Venesuela buna bariz nümunədir: neft axınlarının idarə olunması və maliyyə mexanizmləri Amerika təsir sisteminə inteqrasiya edildikdən sonra daxili məsələlər - korrupsiya, cinayətkar şəbəkələr, narkotik qaçaqmalçılığı və institusional deqradasiya - Qərb müzakirələrindən faktiki olaraq yoxa çıxdı. Prioritet "islahat" deyil, idarəolunan bir resurs oldu.

Eyni yanaşma İrana münasibətdə də özünü göstərir. Neft tədarükləri, liman infrastrukturu və tranzit marşrutları üzərində nəzarət əldə edilərsə, nüvə təhdidi, avtoritarizm və ya regional qeyri-sabitlik haqqında bütün müşayiət olunan ritorika aktuallığını itirəcək. Tarixi təcrübə göstərir ki, geoiqtisadi sədaqətlə ideoloji və mənəvi şikayətlər tez bir zamanda aradan qaldırılır.

Beləliklə, ABŞ və İran arasındakı qarşıdurma Asiya və Avropa arasında alternativ təchizat yollarını bağlamağa və ya ciddi şəkildə tənzimləməyə yönəlmiş daha geniş və yüksək praqmatik geoiqtisadi strategiyanın bir hissəsi kimi qəbul edilməlidir. Bu məntiqdə İran müstəqil bir hədəf və ya "təhsil" obyekti deyil, əsas infrastruktur qovşağıdır. Bu qovşaq üzərində nəzarət təmin edildikdən sonra bütün digər məsələlər Vaşinqton üçün sistemli maraq kəsb etməyəcək.

Nüvə amili: müharibə yox, yaşamaq üçün bir vasitə

ABŞ və İsrail ənənəvi olaraq İranın nüvə proqramını mövcudluq təhlükəsi kimi təsvir edirlər. İctimai ritorika daim İranın nüvə silahına sahib olmasının guya İsraili məhv etmək və Yaxın Şərqdə nüvə müharibəsinə səbəb olmaq riskini yaratdığı tezisini təkrarlayır. Lakin məsələnin bu şəkildə təsviri əsas strateji təhlilə uyğun gəlmir.

Nüvə münaqişəsi birtərəfli zərbə ilə başlaya bilməz. Nüvə silahlarının hər hansı bir istifadəsi avtomatik olaraq beynəlxalq müdaxilənin zəncirvari reaksiyasını gündəmə gətirər və bu zaman İran çox güman ki, bir dövlət olaraq əvvəlki formasında mövcud olmayacaq. Bu, Tehranda, Vaşinqtonda və Qüdsdə yaxşı başa düşülür. Buna görə də, bu kontekstdə nüvə silahları hücum aləti deyil, əksinə, çəkindirmə və siyasi toxunulmazlıq vasitəsidir.

İranın nüvə proqramını bu qədər israrla davam etdirməsinin səbəbləri tarixi baxımdan daha aydın olur. Son onilliklərdə beynəlxalq təcrübə dövlətlər üçün sadə və çox nəzərə çarpan bir siqnal hazırlayıb: əgər bir ölkə nüvə silahlarından imtina edərsə, heç bir təhlükəsizlik zəmanəti almır; əgər bir ölkə nüvə statusu əldə edərsə, hərbi müdaxilə məsələsi gündəmdən çıxarılır.

Liviya presedenti bu baxımdan göstəricidir. Müəmmər Qəddafi rejimi inteqrasiya və Avropa və ABŞ ilə münasibətlərin normallaşdırılması vədləri müqabilində nüvə proqramından imtina etdi. Nəticədə bu müqavilələrin qarantı kimi çıxış edən qüvvələr tərəfindən məhv edildi. Nüvə amilindən imtina sığorta təmin etmədi; əksinə, sonuncu çəkindirici amil aradan qalxmış oldu.

Şimali Koreya bunun əksini ortaya qoyur. 1960-cı və 1970-ci illərdə Pxenyan ABŞ-ın potensial hərbi müdaxiləsi üçün prioritet hədəf hesab olunurdu. Lakin nüvə silahı əldə etdikdən sonra vəziyyət kökündən dəyişdi. Siyasi rejimin təbiətindən, repressiya səviyyəsindən və ya ritorikasından asılı olmayaraq, Şimali Koreyaya qarşı hərbi ssenari faktiki olaraq istisna edilib. Nüvə statusu ölkəni hərbi planlaşdırma deyil, danışıqlar mövzusuna çevirib.

Beləliklə, sabit beynəlxalq məntiqi formalaşdıran Qərb təcrübəsidir: nüvə silahı olmayan dövlətlər həssas qalır, nüvə silahı olan dövlətlər isə birbaşa hərbi təcavüzdən immunitetlidirlər. Bu kontekstdə İranın nüvə proqramı regional güc balansını yenidən nəzərdən keçirmək cəhdinə deyil, mövcud böhrandan çox əvvəl ABŞ və Avropa tərəfindən qaydaları müəyyən edilmiş bir sistemdə yaşamaq üçün rasional strategiyaya çevrilir.

Paradoks ondadır ki, bu gün onilliklər boyu nüvə çəkindirməsini özünümüdafiə forması kimi effektiv şəkildə təşviq edən eyni güclər yaratdıqları problemi inzibati və güc vasitələri ilə həll etməyə çalışırlar. Bu məntiqdə İranın nüvə məsələsi yalnız Tehranın problemi olmaqdan çıxır və daha dərin bir vəziyyətin əksinə çevrilir - Qərb güclərinin özləri tərəfindən yaradılan beynəlxalq təhlükəsizlik zəmanətlərinin böhranına.

       Nəticə

ABŞ-İran qarşıdurmasının təhlili göstərir ki, "sülhü qorumaq", "təhdidlərin qarşısını almaq" və "bölgəni sabitləşdirmək" ritorikasının arxasında praqmatik geoiqtisadi hesablama dayanır. Bu, özlüyündə dəyərlər, demokratiya və ya təhlükəsizliklə bağlı deyil, resurslar, logistika və əsas nəqliyyat mərkəzləri üzərində nəzarətin vahid güc mərkəzinin xeyrinə yenidən bölüşdürülməsi ilə bağlıdır.

Amerika strategiyası ardıcıl olaraq qlobal prosesləri öz iqtisadi maraqlarına tabe etmək ətrafında qurulur. Hərbi güc, diplomatik təzyiq və sanksiyalar özlüyündə məqsəd kimi deyil, bazarların və marşrutların əlverişli konfiqurasiyasını məcbur etmək üçün alətlər kimi istifadə olunur. Dünya açıq şəkildə deyil, dəyər bələdçisi kimi deyil, utilitar qərarlar üçün əlverişli qablaşdırma kimi xidmət edən universal formullar - "sülh", "sabitlik", "müttəfiqləri qorumaq" adı altında ABŞ-a uyğun şəkildə yenidən formalaşdırılır.

Bu məntiqdə siyasi rejimlərin taleyi ikinci dərəcəlidir. Son onilliklərin tarixi açıq şəkildə göstərir ki, Vaşinqtonun müəyyən bir dövlətə münasibəti onun hökumətinin təbiəti və ya daxili strukturu ilə deyil, Amerika nəzarət sisteminə inteqrasiya etmək istəyi ilə müəyyən edilir. Müqavimət göstərənlər təhdid edilir, razılaşanlar isə ideologiyadan və ya əvvəlki ittihamlardan asılı olmayaraq qanuniləşdirilir.

İran bu kontekstdə istisna deyil. Onu əhatə edən münaqişə sivilizasiyaların toqquşması və ya xeyirlə şər arasında mübarizə kimi qəbul edilməməlidir. Bu, Avrasiya təchizat zəncirlərinin konfiqurasiyasını müəyyən edən strateji bir qovşaq üzərində nəzarət uğrunda mübarizədir. Bu mübarizədə sentimentallıq, daimi müttəfiqlər və mənəvi öhdəliklər yoxdur - yalnız saylarda, marşrutlarda və infrastrukturda ifadə olunan maraq var.

Bu, müasir dünya nizamının reallığıdır: sülh və təhlükəsizlik barədə ucadan bəyanatların arxasında getdikcə soyuq hesablamalar dayanır. Bunu anlamaq, qlobal geoiqtisadi arxitekturanı formalaşdırmağa davam edən münaqişələrin əsl səbəblərini daha dəqiq anlamağa imkan verir.

Sonda, şəxsi qeyd olaraq, vurğulamaq vacibdir: potensial “qisas zərbəsi” zonasında yaşayan biz adi insanlar üçün - o cümlədən İsrail sakinləri üçün - bu geosiyasi anlayış vəziyyəti daha sakit və ya təhlükəsiz etmir. Münaqişələrin mənəvi mülahizələrlə deyil, soyuq hesablamalarla idarə olunduğunun dərk edilməsi şəxsi riskləri azaltmır və ya öz həyatı və yaxınlarının həyatı üçün narahatlığı aradan qaldırmır.

Lakin müasir geosiyasətin reallığı məhz budur: dövlətlərin və strateji güc mərkəzlərinin maraqları, ölkədən, vətəndaşlıqdan və ya siyasi meyllərdən asılı olmayaraq, adi insanların taleyini az nəzərə alır. Bu, doğru və ya yanlış məsələsi deyil, yaşamağa məcbur olduğumuz dünyanın sərt təsviridir.

Müəllif: Yuri Boçarov – İsrailli politoloq.

Mənbə: Isiwis.co.il

Tərcümə Ayna.az-a məxsusdur.